Walka z dezinformacją we Francji staje się jednym z głównych tematów przygotowań do wyborów prezydenckich w 2027 r., prowadzonych w atmosferze rosnącej nieufności wobec mediów, partii i instytucji państwa. Politycy obawiają się fałszywych informacji, działań obcych państw, manipulowania algorytmami oraz wykorzystywania sztucznej inteligencji w kampanii. Równocześnie coraz więcej francuskich komentatorów pyta, czy środki służące ochronie wyborów nie dadzą władzy zbyt dużego wpływu na legalną debatę.
Spór nie dotyczy już wyłącznie usuwania fałszywych wiadomości. Jego przedmiotem staje się to, kto będzie rozstrzygał, które treści są szkodliwą manipulacją, a które ostrą, ale dopuszczalną opinią. Mathieu Bock-Côté nazywa ten problem autorytarnym progresywizmem, jednak podobne obawy, choć formułowane w różny sposób, wyrażają także Marcel Gauchet, Cyrille Dalmont oraz Yves Thréard. Gilles Finchelstein opisuje natomiast francuską demokrację jako system tak rozchwiany, że każdy następny konflikt może jeszcze bardziej osłabić zaufanie obywateli.
Punktem wyjścia jest realne zagrożenie
W lipcu 2026 r. francuski Senat opublikował raport „Szare strefy informacji”, przygotowany przez Laurenta Lafona, Agnès Evren i Sylvie Robert. Dokument powstał po przesłuchaniach przedstawicieli mediów, platform internetowych, instytucji publicznych i środowisk badawczych. Jego autorzy uznali, że wybory prezydenckie oraz następujące po nich wybory parlamentarne mogą być okresem szczególnie podatnym na manipulowanie informacją.
Senatorowie wskazali doświadczenia związane z Cambridge Analytica oraz unieważnieniem pierwszej tury wyborów prezydenckich w Rumunii. Przypomnieli również, że Francja ma już Viginum, czyli państwową służbę zajmującą się wykrywaniem cyfrowych operacji prowadzonych z zagranicy. Ich zdaniem znacznie trudniejszy pozostaje problem działań podejmowanych wewnątrz kraju przez osoby, organizacje lub firmy dysponujące pieniędzmi i dużymi zasięgami.
Sam cel raportu jest więc łatwy do zrozumienia. Państwo chce zapobiec sytuacji, w której zamożny gracz, wielka platforma albo skoordynowana sieć kont wpłynie na wynik wyborów, zanim obywatele zdążą zorientować się, że zostali poddani manipulacji. Kontrowersje zaczynają się dopiero przy pytaniu o to, jak daleko może sięgać taka ochrona.
Jedno określenie zmieniło charakter debaty
Największe emocje wywołały słowa „ingerencje wewnętrzne”. Raport proponuje utworzenie przed wyborami niezależnego obserwatorium dezinformacji, które miałoby zajmować się manipulacjami pochodzącymi z Francji. Instytucja zasilana analizami badaczy i organizacji społecznych mogłaby zwracać się do platform o zmianę algorytmów albo ograniczenie widoczności użytkownika uznanego za poważne zagrożenie dla jakości informacji.
Obserwatorium otrzymałoby też możliwość alarmowania komisji kontrolującej kampanię prezydencką oraz regulatora Arcom. Zwolennicy tego rozwiązania widzą w nim odpowiednik Viginum, działający jednak w odniesieniu do operacji krajowych i pozostający bardziej niezależny od rządu. Przeciwnicy odpowiadają, że granica między zorganizowaną manipulacją a skuteczną kampanią polityczną może okazać się bardzo cienka.
W demokracji obywatele, partie, stowarzyszenia i media próbują wpływać na opinię publiczną. Jest to istota polityki, dopóki uczestnicy działają zgodnie z prawem. Pojęcie ingerencji wewnętrznej rodzi zatem pytanie, czy aktywność obywatela może zostać potraktowana podobnie do działania obcego państwa tylko dlatego, że zdobywa duży zasięg albo podważa przekaz dominujących instytucji.
Dalmont i Thréard obawiają się nowych arbitrów prawdy
Cyrille Dalmont, dyrektor badań w Instytucie Thomasa More’a, ocenił na łamach „Le Figaro”, że propozycje Senatu mogą prowadzić do ograniczania widoczności wypowiedzi, które nie są nielegalne. Zwrócił uwagę na pomysł oznaczania wiarygodnych mediów, wpływania na algorytmy i tworzenia kategorii obejmującej krajowe manipulacje. W jego ocenie państwo przestawałoby jedynie karać konkretne naruszenia prawa, a zaczynałoby porządkować legalne opinie według ich uznanej wartości.
Podobny problem podniósł publicysta Yves Thréard. Jego wątpliwości dotyczą przede wszystkim składu i niezależności instytucji, która miałaby oceniać informacje. Jeżeli o wiarygodności przekazu będą decydować eksperci, organizacje oraz regulatorzy posiadający własne przekonania polityczne, kontrola dezinformacji może łatwo zmienić się w kontrolę dopuszczalnych poglądów.
Obaj komentatorzy nie koncentrują się na tym, czy fałszywe wiadomości istnieją, ponieważ ich istnienie nie budzi większych wątpliwości. Pytają raczej o procedurę, odpowiedzialność i możliwość odwołania się od decyzji. Zablokowanie bezprawnej treści przez sąd jest czymś innym niż zmniejszenie zasięgu legalnej wypowiedzi na podstawie oceny jej szkodliwości.
Gauchet widzi kryzys szacunku dla przeciwnika
Marcel Gauchet umieszcza ten spór w jeszcze szerszym kontekście. W rozmowie opublikowanej przez „Le Monde” przekonywał, że współczesny progresywizm stopniowo oddalił się od ducha demokracji, ponieważ zbyt często reagował moralnym potępieniem na poglądy, których nie potrafił zaakceptować. Jego zdaniem demokracja wymaga uczciwego uznania konfliktu oraz przyjęcia do wiadomości, że przeciwnik może reprezentować autentyczne oczekiwania dużej części społeczeństwa.
Gauchet używa określenia „autorytarny progresywizm”, lecz nie utożsamia go wyłącznie z wokizmem ani z jedną grupą polityczną. Rozumie przez nie próbę ograniczania decyzji większości w imię norm prawnych uznawanych za ważniejsze od powszechnego głosowania. Najważniejszym problemem pozostaje dla niego pełna wolność wypowiedzi zarówno dla progresistów, jak i ich krytyków.
Ta perspektywa pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego pojęcie ingerencji wewnętrznej wywołało tak gwałtowną reakcję. Jeżeli przeciwnik nie jest już człowiekiem posiadającym inny program, lecz kimś zagrażającym prawidłowemu funkcjonowaniu demokracji, łatwiej uzasadnić ograniczenie jego zasięgu. Spór polityczny zostaje wówczas przeniesiony z pola wyborów na pole bezpieczeństwa.
Bock-Côté opisuje demokrację naśladującą swoich wrogów
Mathieu Bock-Côté wychodzi od podobnego niepokoju, ale sięga głębiej do historii. W komentarzu dla „Journal du Dimanche” przypomina powojenne rozważania Bertranda de Jouvenela, Denisa de Rougemonta i Friedricha Hayeka. Ich wspólny problem można streścić następująco: państwo walczące z systemem autorytarnym może przejmować jego sposoby działania, ponieważ nie chce pozostać słabsze od przeciwnika.
Eseista uważa, że taki mechanizm powraca obecnie w demokracjach liberalnych. Ochrona przed propagandą prowadzi do tworzenia własnego systemu kontroli informacji, a obrona przed wrogą ingerencją może poszerzać nadzór nad legalną aktywnością obywateli. Środki wprowadzane jako wyjątkowe mają przy tym skłonność do pozostawania na stałe.
Bock-Côté łączy tę tendencję z pojęciem „skrajnego centrum”. Nie oznacza ono w jego tekstach wszystkich umiarkowanych polityków, lecz obóz przekonany, że tylko on posiada pełną demokratyczną legitymację. Kiedy konkurenci zostają wyłączeni poza granice uznanej demokracji, dawny radykał może zostać przedstawiony jako zdrajca działający na korzyść sił zewnętrznych.
Finchelstein pokazuje dlaczego Francja jest podatna na ten konflikt
Gilles Finchelstein nie formułuje takiego samego oskarżenia jak Bock-Côté. Sekretarz generalny Fundacji Jean-Jaurès mówi o demokracji w „stanie gazowym”. Jego metafora oznacza system pozbawiony trwałego kształtu, niestabilny i łatwo zapalający się pod wpływem kolejnych kryzysów.
Według Finchelsteina dawny podział między prawicą a lewicą coraz słabiej porządkuje francuską politykę, natomiast wyborcy łatwiej zmieniają swoje sympatie. Rosną również nieufność wobec instytucji, podatność na teorie spiskowe oraz przekonanie, że standardowe procedury nie pozwalają rozwiązać najważniejszych problemów. W takim otoczeniu każda regulacja informacji może zostać odebrana jako próba ustawienia wyniku kampanii.
Finchelstein zwraca też uwagę na słabnącą legitymację prezydenta wybieranego w drugiej turze. Jeżeli głosy oddane na zwycięzcę są przede wszystkim głosami przeciw jego rywalowi, nowy przywódca zaczyna kadencję bez silnego pozytywnego poparcia. To sprawia, że spór o uczciwość debaty nie kończy się automatycznie po ogłoszeniu wyników.
Wybory 2027 we Francji będą testem granic regulacji
Nadchodzące wybory będą pierwszymi od dekady, w których Emmanuel Macron nie wystartuje jako kandydat. Francuzi wybiorą jego następcę w warunkach głębokiego rozdrobnienia sceny politycznej, silnych emocji wokół migracji, bezpieczeństwa i kosztów życia oraz rosnącego znaczenia mediów społecznościowych. Ryzyko manipulacji jest zatem realne, podobnie jak niebezpieczeństwo użycia walki z manipulacją do osłabiania niewygodnych uczestników kampanii.
Najtrudniejsza granica nie przebiega między całkowitym brakiem regulacji a pełną kontrolą państwa. Leży między ściganiem działań bezprawnych a ograniczaniem legalnych treści, którym przypisano szkodliwy wpływ. Francuska debata pokazuje, że bez jasnej definicji, przejrzystej procedury i skutecznego prawa do odwołania instytucje powołane do ochrony demokracji same mogą stać się przedmiotem politycznej walki.
Stawką nie jest więc jedynie wolność publikowania dowolnych informacji. Równie ważna pozostaje zdolność państwa do ochrony obywateli przed zorganizowaną manipulacją. Odpowiedź będzie wiarygodna dopiero wtedy, gdy Francuzi uznają, że te same zasady obowiązują wszystkie strony i nie zależą od poglądów ocenianego autora.
Kazimierz Olejnik
