Dlaczego jedna nazwa nie wystarcza do opisania całej tradycji?
Francuska prawica nigdy nie stanowiła jednego bloku, dlatego liczba pojedyncza może zacierać konflikty między monarchistami, bonapartystami, narodowymi republikanami, katolickimi tradycjonalistami i późniejszymi ruchami populistycznymi. Dard odwołuje się do René Rémonda, który wyróżniał trzy prawice, oraz do Gillesa Richarda, wyliczającego osiem rodzin obecnych od 1815 roku. Nacjonalizm stał się wspólnym językiem wielu środowisk dopiero wtedy, gdy odbudowa monarchii przestała być realnym programem, a III Republika zakorzeniła się mimo oporu dawnych elit. Recenzja nowej książki zwraca uwagę, że jej autor śledzi właśnie przejście od legitymizmu do prymatu narodu i zakorzenienia, a także trzy konkurencyjne interpretacje tego procesu – bonapartystyczną, protofaszystowską oraz populistyczną w sporach francuskiej historiografii.
Źródeł nowoczesnej mobilizacji Dard szuka w latach siedemdziesiątych XIX wieku, gdy nieudana restauracja hrabiego Chambord pozbawiła monarchistów wspólnego celu. Bulanżyzm zaoferował później model przywództwa odwołującego się ponad parlamentem do zbiorowych emocji, natomiast sprawa Dreyfusa nadała ruchom narodowym silny rys antysemicki, wojskowy i antyrepublikański. Action française stworzyła rozbudowaną infrastrukturę ideową, lecz pozostawała formacją monarchistyczną, czym różniła się od plebiscytarnego nacjonalizmu Barrèsa oraz kolejnych projektów wyborczych. Nie istnieje więc prosta linia organizacyjna łącząca każdy z tych ruchów z RN, choć można wskazać powracające motywy suwerenności, nieufności wobec parlamentu i prymatu wspólnoty narodowej.
Czy Vichy przekreśla możliwość bardziej złożonej analizy?
W latach okupacji dominującym wyborem narodowej prawicy było poparcie Pétaina, a jej działacze obejmowali stanowiska w administracji, propagandzie i organach represji. Uczciwy opis musi tę odpowiedzialność zachować, nie odbierając zarazem podmiotowości osobom z tego samego szerokiego środowiska, które przystąpiły do ruchu oporu albo po 1942 roku zmieniły orientację. Dard używa tego przykładu, aby sprzeciwić się pisaniu historii wyłącznie za pomocą jednolitych etykiet, a nie po to, by relatywizować kolaborację. Szerszy kontekst reżimu, jego autorytarnej „rewolucji narodowej” oraz współpracy z Niemcami przedstawia Encyclopaedia Britannica w opracowaniu o Francji Vichy.
Po wyzwoleniu polityczne życie tej rodziny kształtowały pamięć o Pétainie, sprzeciw wobec powojennych rozliczeń, antykomunizm i wojny kolonialne. Sprawa Algierii stworzyła wspólnotę doświadczenia dla wojskowych, działaczy OAS oraz przyszłych organizatorów skrajnej prawicy V Republiki, ale nie wszyscy przyjęli identyczną strategię działania. Jedni pozostali w małych grupach aktywistycznych, inni szukali drogi wyborczej, a jeszcze inni inwestowali w długofalową metapolitykę i wpływ kulturowy. Front Narodowy potrafił z czasem skupić część tych rozproszonych zasobów, lecz początkowo nie posiadał ani masowego elektoratu, ani zdolności do trwałej reprezentacji parlamentarnej.
Co naprawdę zmieniła Marine Le Pen?
Najważniejszym osiągnięciem Marine Le Pen było obniżenie społecznego kosztu głosowania na partię, która wcześniej wywoływała automatyczny sprzeciw większości elektoratu. Proces obejmował odsunięcie ojca, zmianę nazwy, złagodzenie komunikacji i skierowanie uwagi na codzienne problemy ekonomiczne, nie usunął jednak nacisku na migrację, bezpieczeństwo, pierwszeństwo narodowe oraz suwerenność. Badanie CEVIPOF, Ipsos Sopra Steria i „Le Monde” opierało się na panelu ponad dziesięciu tysięcy wyborców, pozwalając śledzić nie tylko deklarowany wybór, ale także przemieszczanie się obywateli między obozami podczas europejskiej i parlamentarnej sekwencji 2024 roku. Dane te pomagają oddzielić zmianę wizerunku od głębszej transformacji socjologicznej.
Elektorat RN pozostaje bardzo silny wśród robotników, pracowników o niższych dochodach oraz mieszkańców obszarów czujących się pominiętymi przez metropolie, ale stopniowo staje się bardziej zróżnicowany pokoleniowo, społecznie i terytorialnie. Fondation Jean-Jaurès opisuje kolejne mutacje tego głosowania, natomiast analizy pierwszej tury wyborów parlamentarnych z 2024 roku wskazywały na silny związek poparcia dla RN z poczuciem degradacji pozycji społecznej i nieufnością wobec instytucji. Ipsos odnotował jednocześnie wyjątkowo wysoką frekwencję, która nie zahamowała wzrostu narodowej prawicy, podważając prostą tezę, że mobilizacja niegłosujących zawsze działa przeciw niej. Partia zaczęła wygrywać nie dlatego, że zniknęli jej dawni wyborcy, lecz dlatego, że dołączyły do nich nowe grupy.
Czy wyniki wyborów dowodzą pełnej normalizacji?
Lista Jordana Bardelli uzyskała 9 czerwca 2024 roku 31,37 proc. głosów i trzydzieści mandatów, stając się największą francuską delegacją w Parlamencie Europejskim; kompletne dane krajowe publikuje Parlament Europejski. Sukces ten doprowadził Emmanuela Macrona do rozwiązania Zgromadzenia Narodowego, po czym RN wraz z sojusznikami zdobył w pierwszej turze wyborów parlamentarnych około jednej trzeciej głosów. Liczby potwierdzają diagnozę Darda o skali bez precedensu od 1870 roku, ale nie oznaczają automatycznie, że wszystkie bariery zostały usunięte. W drugiej turze nadal działa logika wycofywania kandydatów i skupiania głosów przeciw narodowej prawicy, zaś zdolność zdobycia największej liczby głosów nie zawsze daje większość mandatów.
Normalizacja ma co najmniej trzy różne znaczenia, których nie powinno się łączyć. Pierwsze dotyczy oswojenia wyborców z obecnością RN, drugie profesjonalizacji jego przedstawicieli, a trzecie zgodności programu oraz praktyki partii ze standardami liberalnej demokracji. Sondażowa akceptacja i rosnąca liczba parlamentarzystów dowodzą dwóch pierwszych procesów, lecz nie rozstrzygają trzeciego, które musi być oceniane poprzez propozycje ustaw, stosunek do niezależności sądów, ochrony mniejszości, pluralizmu mediów i reguł zmiany władzy. Public Sénat przedstawiał socjologiczny profil głosujących w 2024 roku, pokazując, że wyborcza legitymizacja partii jest faktem wymagającym analizy, a nie argumentem zamykającym debatę o jej programie.
Czy słowo populizm wyjaśnia sukces RN?
Populizm trafnie opisuje przeciwstawienie „ludu” elitom oraz obietnicę przywrócenia obywatelom kontroli, jednak mówi niewiele o odrębności francuskiego nacjonalizmu. Można nim nazwać tak różne projekty, że bez dodatkowych kryteriów staje się określeniem bardziej retorycznym niż badawczym. Dard przypomina o pojęciu „narodowego populizmu” Pierre’a-André Taguieffa, zarazem wskazując, że historyczny peronizm i współczesna „Francja peryferyjna” nie są zjawiskami wymiennymi. Przypadek RN wymaga równoczesnego badania konfliktu elit z obywatelami, centralizacji państwa, terytorialnych nierówności, narodowej tożsamości oraz rozpadu dawnych lojalności klasowych.
Najnowsze analizy pokazują przejście od nieregularnego buntu do trwałego wyboru partyjnego, przy czym część nowych zwolenników RN pochodzi z umiarkowanej prawicy i posiada wykształcenie wyższe. Fondapol opisuje cztery profile zachowań wyborczych, rozróżniając między innymi wiernych, nowych sprzymierzeńców, wyborców epizodycznych i zdecydowanych przeciwników. Taka typologia lepiej tłumaczy ekspansję partii niż założenie, że istnieje jeden gniewny lud o wspólnej motywacji. Pozwala też dostrzec, że przyszłość RN zależy od utrzymania koalicji grup oczekujących czasem sprzecznych polityk gospodarczych i społecznych.
Gdzie przebiega granica między dziedzictwem a nową partią?
Olivier Dard nie uznaje współczesnego Zjednoczenia Narodowego za kopię dawnego Frontu Narodowego, ale nie odcina go również od organizacyjnej i ideowej genealogii. Zmienione kadry, styl przywództwa oraz język nie unieważniają ciągłości, podobnie jak wspólne pochodzenie nie dowodzi niezmienności programu. Najuczciwsza odpowiedź na pytanie z tytułu brzmi zatem, że RN nie może zostać opisane jedną etykietą bez wskazania przyjętych kryteriów. Jest partią nacjonalistyczną, korzysta z populistycznego sposobu konstruowania konfliktu, ma korzenie w skrajnej prawicy i jednocześnie osiągnęła stopień społecznego oraz instytucjonalnego zakorzenienia, jakiego żaden wcześniejszy francuski ruch tej rodziny nie posiadał.
Szymon A. Wójcicki
