Książki, o których będzie mówiła Francja
We Francji nagroda literacka nie jest jedynie honorowym wyróżnieniem przyznawanym autorowi, lecz wydarzeniem zdolnym zmienić los książki, wydawnictwa i całego jesiennego sezonu księgarskiego. Obecność na najważniejszej liście może zwiększyć nakład, zapewnić miejsce w witrynach tysięcy księgarń i otworzyć drogę do przekładów zagranicznych, a zwycięstwo często przekształca powieść znaną początkowo niewielkiej grupie krytyków w jeden z najczęściej kupowanych tytułów roku. W tę logikę wpisuje się Prix Médicis, która właśnie rozpoczęła swoją edycję w 2026 roku.
Pierwsza selekcja obejmuje 18 powieści francuskich i 17 książek zagranicznych dostępnych we francuskim przekładzie. Następny etap nastąpi 15 października, kiedy jury przedstawi skrócone zestawienie, natomiast finał odbędzie się 2 listopada w restauracji La Méditerranée w Paryżu. Jest to miejsce silnie związane z powojennym życiem artystycznym dzielnicy Saint-Germain-des-Prés, znajdujące się nieopodal Théâtre de l’Odéon, wydawnictw i historycznych paryskich księgarń.
Osiemnaście francuskich powieści
Tegoroczna lista francuska pokazuje wyraźne rozproszenie rynku wydawniczego. Flammarion wprowadził do selekcji trzy książki, Actes Sud, Les Intranquilles i Mercure de France po dwa tytuły, a pozostałe miejsca przypadły oficynom Albin Michel, Seuil, Elyzad, Verdier, Grasset, P.O.L, Philippe Rey, Zoé i Héloïse d’Ormesson. Po raz pierwszy od dawna w tej części zestawienia nie znalazła się żadna powieść wydawnictwa Gallimard, chociaż oficyna jest reprezentowana przez trzy tytuły zagraniczne.
Nominowani są Lucie Bérard za Décolorer sa fille, Boris Bergmann za Minotaure, Simon Chevrier za Bonne figure, Diaty Diallo za Darya & Dounya, Sophie Divry za Rochebrune oraz Anne Godard za Nous aussi. Do pierwszej selekcji weszli również Robin Josserand z Après Mireille, Karim Kattan z Septentrionale, Emma Marsantes z N’efface pas mes cercles, Daria Marx z Tuer le vieux, Thélyson Orélien z C’était ça ou mourir i Véronique Ovaldé z Vivre sans bonheur et n’en point dépérir.
Listę dopełniają Jeanne Pham Tran z książką Les ombres de l’exil, Lucie Rico z Mais que fait ce sang sur le pull de Jennifer ?, Maxim Schwartz z Le dernier présage de Victoria Woodhull, Anne-Sophie Subilia z Glissando, Sarah Tadlaoui z Croire au code oraz Philippe Vasset z Grandes lignes. Szczególne zainteresowanie wzbudza Thélyson Orélien, ponieważ C’était ça ou mourir znalazło się w niemal wszystkich najważniejszych selekcjach francuskiej jesieni, natomiast Boris Bergmann i Anne Godard rywalizują jednocześnie o Prix Goncourt.
Siedemnaście książek przybyłych do Francji
Prix Médicis od dawna pełni funkcję przewodnika po literaturze światowej. Zagraniczna lista nie jest konkursem przeznaczonym wyłącznie dla książek opublikowanych w roku powstania, lecz dla tytułów, które właśnie weszły do francuskiego obiegu dzięki przekładowi, dlatego mogą się na niej spotkać nowe powieści i utwory napisane wcześniej, lecz dopiero teraz udostępnione francuskim czytelnikom. Nagroda wyróżnia autora, ale lista przypomina również o pracy tłumaczy, którzy współtworzą pozycję zagranicznej literatury na francuskim rynku.
Do Prix Médicis 2026 nominowano Evę Baltasar za Déclin et fascination w przekładzie Annie Bats, Lavinię Braniște za Camping w przekładzie Sylvaina Audet-Găinara, Sashę Bonét za Les Porteuses d’eau w przekładzie Valérie Le Plouhinec, Sergia del Molino za L’Heure violette w przekładzie Reyes Roher oraz Salomé Esper za Hilda Bustamante revient w przekładzie Hélène Serrano. W zestawieniu znajdują się także Laura Kasischke z Baignade surveillée w przekładzie Céline Leroy, Masashi Matsuie z La maison d’été w przekładzie Déborah Piérret-Watanabe i Mayra Montero z Le Soir où Bobby n’est pas venu jouer w przekładzie René Solisa.
O nagrodę ubiegają się ponadto Hanna Nordenhök z Caesaria w przekładzie Mariny Heide, Arturo Pérez-Reverte z Ligne de feu w przekładzie Gabriela Iacullego, Alcide Pierantozzi z L’inéquilibre w przekładzie Lise Chapuis, Maria Reva z Dernier spécimen connu w przekładzie Nathalie Bru oraz Michele Ruol z Inventaire de ce qu’il reste après que la forêt a brûlé w przekładzie Paola Belloma przygotowanym przy współpracy Cécile Raulet. Pierwszą selekcję zamykają Robert Seethaler z La rue w przekładzie Élisabeth Landes, Juan Tallón z Mille choses w przekładzie Julii Chardavoine, Imani Thompson z Piège à miel w przekładzie Clémenta Baude’a oraz Juan Gabriel Vásquez z Les noms de Feliza w przekładzie Isabelle Gugnon.
Dlaczego Prix Médicis jest inna
Prix Médicis powstała w 1958 roku jako przeciwwaga dla nagród skupiających uwagę na najbardziej rozpoznawalnych autorach i największych wydawnictwach. Gala Barbisan i Jean-Pierre Giraudoux chcieli stworzyć wyróżnienie dla pisarzy, których talent wyprzedzał ich sławę, dlatego szczególną uwagę poświęcano debiutom, oryginalnym formom narracyjnym i książkom trudnym do zakwalifikowania. Chociaż współcześnie w selekcjach pojawiają się również autorzy o międzynarodowej renomie, przywiązanie do formalnej odwagi i literackiej nieoczywistości pozostało jednym ze znaków rozpoznawczych nagrody.
Pierwszą Prix Médicis otrzymał Claude Ollier za La Mise en scène. Później nagradzano między innymi Claude’a Simona, Georges’a Pereca, Hélène Cixous, Philippe’a Sollersa, Marie Darrieussecq, Emmanuela Carrère’a i Christine Angot. Laureatem kategorii eseistycznej był w 1993 roku Michel Onfray za La Sculpture de soi, a wśród zagranicznych zwycięzców znaleźli się Milan Kundera, Julio Cortázar, Doris Lessing, Umberto Eco, Philip Roth, Paul Auster i Orhan Pamuk.
Prix Médicis pozostaje młodsza od czterech nagród, które ukształtowały francuski kalendarz literacki w pierwszej połowie XX wieku. Prix Goncourt istnieje od 1903 roku, Prix Femina od 1904 roku, Grand Prix du Roman Akademii Francuskiej od 1914 roku, natomiast Prix Renaudot od 1926 roku. Każda z nich posiada odmienny skład jury, tradycję i pozycję, jednak ich listy często obejmują te same książki, tworząc trwającą przez kilka tygodni rywalizację o uwagę krytyków, mediów, księgarzy i czytelników.
Francuski system nagród literackich
Prix Goncourt jest nagrodą o największym znaczeniu komercyjnym. Jej wartość finansowa pozostaje symboliczna, ale zwycięstwo może zapewnić sprzedaż liczona w setkach tysięcy egzemplarzy, dlatego wybór dziesięciu członków Akademii Goncourtów obserwowany jest nie tylko jako decyzja literacka, lecz także wydarzenie o poważnych konsekwencjach dla całego rynku. Laureata poznaje się w restauracji Drouant, z którą nagroda związana jest od 1914 roku.
Prix Renaudot narodziła się z inicjatywy dziennikarzy, którzy w 1926 roku czekali w Drouant na zakończenie obrad Akademii Goncourtów. Postanowili powołać własną nagrodę, nazwaną na cześć Théophraste’a Renaudota, twórcy „La Gazette”, uważanej za pierwszą francuską gazetę. Do dziś werdykt Renaudot ogłaszany jest tego samego dnia co wynik Prix Goncourt, choć obie nagrody zachowują instytucjonalną niezależność.
Prix Femina powstała jako odpowiedź na zdominowane przez mężczyzn środowisko literackie początku XX wieku. Utworzyły ją w 1904 roku autorki związane z magazynem „La Vie heureuse”, zaś pierwszą nagrodę otrzymała Myriam Harry za La Conquête de Jérusalem. Jury do dziś składa się wyłącznie z kobiet, co nie oznacza jednak, że wyróżnienie przeznaczone jest wyłącznie dla pisarek.
Grand Prix du Roman de l’Académie française otwiera zwykle zasadniczą część sezonu nagród. Wyróżnienie zostało ustanowione w 1914 roku i przyznawane jest przez dwunastu członków Akademii Francuskiej autorowi powieści uznanej przez nich za najlepszą w danym roku. Wśród laureatów znaleźli się François Mauriac, Joseph Kessel, Georges Bernanos, Antoine de Saint-Exupéry, Michel Tournier, Patrick Modiano, Jean d’Ormesson, Joël Dicker i Giuliano da Empoli.
Od Julii Deck do Emmanuela Carrère’a
W 2024 roku Prix Médicis otrzymała Julia Deck za Ann d’Angleterre, książkę łączącą zapis osobistego doświadczenia, portret matki i refleksję nad możliwością odtworzenia rodzinnej przeszłości. Rok później jury zwróciło się ku innej wielopokoleniowej historii, nagradzając Emmanuela Carrère’a za Kolkhoze. Autor uczynił centralną postacią książki swoją matkę Hélène Carrère d’Encausse, historyk, członka Akademii Francuskiej i jej wieloletniego sekretarza wieczystego.
W 2025 roku w kategorii zagranicznej zwyciężyła Nina Allan za Les Bons Voisins, przetłumaczoną przez Bernarda Sigauda, a nagrodę za esej otrzymał Fabrice Gabriel za Au cinéma Central. Jury przyznało ponadto specjalne wyróżnienie Péterowi Nádasowi. Te rozstrzygnięcia potwierdziły, że Prix Médicis nie ogranicza się do wyboru jednej powieści, lecz buduje szeroką panoramę współczesnej literatury francuskiej, tłumaczonej i eseistycznej.
O składzie finałowej listy w 2026 roku zdecydują Marianne Alphant, Michel Braudeau, Marie Darrieussecq, Dominique Fernandez, Anne Garréta, Patrick Grainville, Andriej Makin, Pascale Roze i Alain Veinstein. Dziewięcioosobowe jury ma przed sobą dwa etapy głosowania, z których pierwszy zakończy się 15 października, a drugi 2 listopada wyborem tegorocznych laureatów.
Arkadiusz Jordan
