Francja ma grób Napoleona I pod kopułą Inwalidów, lecz jej ostatni cesarz od 153 lat pozostaje po drugiej stronie kanału La Manche. Ten paradoks przypomniał Jordan Bardella podczas spotkania z Nigelem Farage’em, wskazując, że przyszłe władze w Paryżu mogłyby podjąć starania o przewiezienie Napoleona III. Przywódca Reform UK nie odrzucił propozycji i zasugerował, że po zwycięstwie wyborczym byłby skłonny ją poprzeć.
Deklaracja zabrzmiała pojednawczo, jednak nie jest równoznaczna z brytyjską zgodą na otwarcie cesarskiego sarkofagu. Krypta należy do historii konkretnej rodziny, wspólnoty zakonnej oraz dwóch państw, a każde z nich dysponuje własnymi racjami. Zanim możliwy stanie się uroczysty pogrzeb we Francji, politycy musieliby odpowiedzieć na pytania dotyczące miejsca pochówku, nierozdzielania Bonapartów i charakteru narodowej ceremonii.
Dlaczego francuski władca zakończył życie na angielskim wygnaniu?
Napoleon III utracił tron po katastrofie armii francuskiej pod Sedanem we wrześniu 1870 r., kiedy dostał się do pruskiej niewoli, a w Paryżu ogłoszono republikę. Po uwolnieniu zamieszkał z cesarzową Eugenią i synem w Camden Place, którego dzieje opisuje Fundacja Napoleona. Nie powrócił już do kraju, choć środowiska bonapartystowskie zachowały nadzieję na restaurację jego dynastii.
Śmierć nastąpiła w Chislehurst 9 stycznia 1873 r., po zabiegach przeprowadzonych z powodu choroby układu moczowego. Lokalna historia przypomina, że uroczystości pogrzebowe zgromadziły tłumy, a pierwszy grobowiec cesarza znajdował się w kościele św. Marii; dopiero piętnaście lat później ciało przeniesiono do Farnborough. Opis tych wydarzeń publikuje Bromley Historical Times, dokumentując brytyjski rozdział dziejów francuskiej rodziny panującej.
Czy Napoleon III był republikaninem, monarchą czy twórcą nowego typu władzy?
Syn Ludwika Bonapartego i Hortensji de Beauharnais należał do pokolenia ukształtowanego przez upadek pierwszego imperium, emigrację oraz romantyczny kult wielkiego stryja. Francuskie Archiwa Państwowe przedstawiają jego drogę od pretendenta organizującego nieudane wystąpienia do zwycięzcy wyborów z 1848 r. Nazwisko Bonaparte stało się wówczas obietnicą zakończenia chaosu, a sam kandydat umiał przemawiać jednocześnie do chłopów, katolików, zwolenników porządku i wyborców pamiętających napoleońską legendę.
Prezydent złożył przysięgę na konstytucję, a trzy lata później rozbił jej instytucje przy użyciu wojska i policji. Następnie zwrócił się do narodu w plebiscytach, budując model zwany niekiedy demokracją cezariańską, w którym powszechne głosowanie potwierdzało przewagę jednego przywódcy nad parlamentem. Dziedzictwo tego mechanizmu interesuje Francuzów również dlatego, że ich późniejszy system prezydencki stale powraca do napięcia między silnym mandatem jednostki a kontrolą przedstawicielstwa.
Co zbudował ostatni cesarz i za co pozostaje krytykowany?
Francja okresu II Cesarstwa weszła w fazę przyspieszonej industrializacji, rozbudowy kolei i wielkich inwestycji finansowanych za pośrednictwem nowych banków. Państwo wspierało modernizację rolnictwa, organizowało spektakularne wystawy powszechne oraz przekształcało miasta, z Paryżem jako najważniejszym placem budowy. Wielkie bulwary poprawiały komunikację i warunki sanitarne, ale wyburzenia usuwały także biedniejsze społeczności z centrum oraz ułatwiały władzom kontrolowanie ulic.
W polityce społecznej reżim przeszedł od ścisłego nadzoru do ostrożnych ustępstw wobec świata pracy, ze zgodą na delegacje robotnicze i ograniczonym prawem koalicji. Jednocześnie aparat państwa prześladował republikanów, zamykał gazety i wysyłał przeciwników na wygnanie, dlatego liberalizacja schyłku panowania nie unieważnia wcześniejszych represji. Także imperialna ekspansja w Afryce i Azji pozostawiła dziedzictwo, którego nie można opisywać wyłącznie językiem rozwoju gospodarczego.
Bilans zagraniczny zamknęła wojna francusko-pruska, ale wcześniej władca pomógł Piemontowi w walce z Austrią i zdobył dla swojego kraju Niceę oraz Sabaudię. Nie zdołał natomiast stworzyć trwałego porządku w Meksyku, gdzie wspierany przez Paryż Maksymilian Habsburg został rozstrzelany po wycofaniu wojsk francuskich. Sedan przesłonił później wiele osiągnięć, a republikańska narracja uczyniła z cesarza przede wszystkim sprawcę klęski i bohatera pamfletu Wiktora Hugo.
Dlaczego cesarzowa Eugenia zbudowała rodzinie osobne mauzoleum?
Jedyny syn pary cesarskiej, Ludwik Napoleon, zginął jako ochotnik armii brytyjskiej w starciu z Zulusami w 1879 r. Po tej tragedii Eugenia postanowiła stworzyć miejsce modlitwy, które pomieści szczątki obu najbliższych osób, a opis opactwa i jego architektury publikuje Country Life. W 1888 r. mąż i syn znaleźli się w nowej krypcie, natomiast wdowę złożono obok nich po jej zgonie w 1920 r.
Archiwum Fundacji Napoleona odnotowuje, że w Farnborough odbywają się uroczystości rocznicowe gromadzące przedstawicieli środowisk napoleońskich. Nie jest to zatem wyłącznie miejsce przechowywania historycznych szczątków, lecz niewielkie centrum żywej tradycji religijnej i dynastycznej. Ewentualna relokacja musi uwzględnić fakt, że Eugenia zamierzała pozostawić rodzinę razem, zamiast stworzyć trzy niezależne mogiły.
Kto próbował wcześniej zakończyć pośmiertne wygnanie Bonapartego?
Pomysł powraca co kilka lat, a French Morning London relacjonował w 2023 r. parlamentarną inicjatywę uznania historycznej roli władcy poprzez przyjęcie jego grobu na terytorium Republiki. Zwolennicy używali argumentu moralnego, podkreślając, że państwo powinno przestać wypierać okres między 1848 a 1870 r. Przeciwnicy odpowiadali, że rodzinna nekropolia w Anglii jest zgodna z wolą cesarzowej i nie wymaga narodowej korekty.
Debata pojawiała się wcześniej w związku z nazwiskami Philippe’a Séguina i Christiana Estrosiego, a Marine Le Pen proponowała niegdyś pochówek na Korsyce. Brytyjska prasa, w tym „The Telegraph”, zwracała uwagę na rezerwę opiekunów mauzoleum wobec kolejnych francuskich apeli. Tekst opublikowany przez Hoover Institution pokazywał z kolei, że temat próbowano nawet włączać do symbolicznego bilansu relacji po brexicie.
Czy deklaracje Bardelli i Farage’a wystarczą do przeniesienia grobu?
Obaj uczestnicy rozmowy musieliby najpierw zdobyć rzeczywistą władzę, a później przekonać instytucje, które nie podlegają prostym partyjnym poleceniom. Ekshumacja, transport przez granicę, ponowny pochówek i wybór francuskiej nekropolii wymagałyby uzgodnień administracyjnych, kościelnych oraz rodzinnych. Możliwa lokalizacja musiałaby również odpowiadać randze byłej głowy państwa, nie sugerując przy tym bezkrytycznej rehabilitacji cesarskiego systemu.
Najczęściej wymieniane są Inwalidzi, gdzie znajduje się grób Napoleona I, Saint-Denis jako nekropolia francuskich monarchów oraz paryski kościół św. Augustyna wzniesiony podczas haussmannowskiej przebudowy. Każda możliwość niesie inną interpretację, ponieważ pierwsza akcentuje dynastię, druga ciągłość monarchii, a trzecia materialne dokonania II Cesarstwa. Wybranie Ajaccio podkreślałoby korzenie Bonapartów, lecz oddalałoby uroczystość od republikańskiego centrum państwa.
Największym rezultatem obecnej wypowiedzi może się okazać nie samo otwarcie sarkofagu, ale ponowne otwarcie francuskiej historii. Badania nad pamięcią napoleońską, omawiane między innymi przez H-France, pokazują, że kult Bonapartów od początku łączył emocje społeczne z politycznym wykorzystaniem symboli. Bardella i Farage dopisali do tej tradycji kolejny rozdział, zamieniając angielski grobowiec w temat współczesnej walki o władzę.
Kazimierz Olejnik
