Siedem polskich uczelni znalazło się w pierwszym tysiącu rankingu szanghajskiego 2026, ale żadna nie weszła nawet do pierwszej czterystki. Jeszcze kilka lat temu podobny rezultat uruchomiłby dyskusję o finansowaniu nauki, odpowiedzialności rektorów i skutkach kolejnych reform. Tym razem po ogłoszeniu wyników zapadła niemal całkowita cisza, która może mówić o stanie polskich ambicji więcej niż same miejsca w klasyfikacji.
Ranking szanghajski nie jest jedynym ani doskonałym sposobem oceniania uczelni, jednak mierzy ich zdolność do prowadzenia badań widocznych w światowym obiegu naukowym. Uwzględnia między innymi laureatów Nagród Nobla i Medali Fieldsa, wysoko cytowanych badaczy, publikacje w „Nature” i „Science” oraz artykuły indeksowane w najważniejszych bazach. Jak wynika z oficjalnej metodologii Academic Ranking of World Universities, każdego roku ocenianych jest ponad 2500 instytucji, z których publikowana jest lista tysiąca najlepszych.
Siedem polskich uczelni, żadnej w pierwszej czterystce
Najwyżej sklasyfikowaną polską uczelnią pozostaje Uniwersytet Warszawski, umieszczony w przedziale 401–500. Uniwersytet Jagielloński znalazł się w grupie 501–600, natomiast Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, która jako jedyna wyraźnie poprawiła swój wynik, została zakwalifikowana do przedziału 701–800. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Politechnika Warszawska i Politechnika Wrocławska trafiły do ostatniej publikowanej setki, obejmującej miejsca 901–1000.
Samej obecności siedmiu polskich uczelni wśród tysiąca notowanych instytucji nie należy lekceważyć. Oznacza ona, że polskie ośrodki uczestniczą w międzynarodowym obiegu badań, publikują prace dostrzegane za granicą i posiadają zespoły zdolne do realizowania wartościowych projektów. Nie zmienia to jednak zasadniczego obrazu: Polska nie ma ani jednej uczelni w pierwszych czterystu miejscach najważniejszego rankingu skoncentrowanego na potencjale badawczym.
Jeszcze bardziej niepokojący jest kierunek zmian. W 2022 r. w pierwszym tysiącu ARWU znajdowało się 11 polskich uczelni, rok później dziewięć, w 2024 r. osiem, a w 2025 r. już tylko siedem. W 2026 r. liczba ta nie zmniejszyła się, ale Uniwersytet Jagielloński nadal pozostaje w przedziale 501–600, podczas gdy w 2024 r. znajdował się jeszcze razem z Uniwersytetem Warszawskim w grupie 401–500.
Portal Najważniejsze24 opisywał już, że ranking szanghajski 2026 pokazuje globalny wyścig o naukowców, laboratoria, technologie i przewagę gospodarczą. Obecny wynik polskich uczelni powinien zostać odczytany właśnie w tym kontekście. Nie jest wyłącznie sprawą prestiżu akademickiego, lecz informacją o pozycji Polski w światowym systemie produkowania wiedzy.
Najważniejszym wynikiem rankingu okazała się cisza
Sebastian Nizio w opublikowanym przez „Wszystko co Najważniejsze” tekście „Polska nauka już nikogo nie obchodzi”stawia tezę, że najbardziej alarmującą wiadomością tegorocznego rankingu nie jest nawet 401.–500. miejsce Uniwersytetu Warszawskiego. Znacznie bardziej niepokojący jest brak poważnej reakcji polityków, rektorów, środowiska naukowego, ekspertów i największych mediów. Słaby rezultat, który wcześniej stawał się pretekstem do debaty o przyszłości kraju, został potraktowany niemal jak rutynowa informacja agencyjna.
Nie można tłumaczyć tej ciszy wakacyjnym terminem publikacji. Ranking szanghajski tradycyjnie ogłaszany jest w połowie sierpnia, a w poprzednich latach potrafił wywoływać rozmowy z rektorami, oceny polityki ministerstwa oraz spory o rezultaty kolejnych reform. W 2026 r. większość reakcji ograniczyła się do krótkich depesz i komunikatów uczelni, podkreślających sam fakt znalezienia się na liście.
Autor materiału „Wszystko co Najważniejsze” opisuje ten stan jako przejście od rozczarowania do przyzwyczajenia. Polska akademicka drugorzędność przestaje być traktowana jako problem wymagający rozwiązania, ponieważ została uznana za trwały składnik rzeczywistości. To moment szczególnie niebezpieczny, gdyż państwo może poprawić słaby rezultat dopiero wtedy, kiedy najpierw uzna go za rezultat nieakceptowalny.
„Polska nauka nie przegrywa więc dlatego, że nie znamy jej problemów, lecz dlatego, że od lat znamy je doskonale” – pisze Sebastian Nizio. W tym zdaniu zawiera się najważniejszy argument publikacji. Diagnozy istnieją, raporty zostały napisane, a bariery są znane zarówno władzom uczelni, jak i kolejnym ministrom, lecz wiedza ta nie doprowadziła do zbudowania trwałego programu działania.
Jak słaby wynik zmienia się w sukces komunikacyjny
Osobną odpowiedzialność ponoszą władze uczelni, które nauczyły się przedstawiać niskie miejsca jako potwierdzenie własnej pozycji. Instytucja znajdująca się w przedziale 901–1000 może zgodnie z prawdą ogłosić, że należy do tysiąca najlepszych uczelni świata. Jeżeli jednak pomija przy tym fakt, że znajduje się w ostatniej publikowanej setce, informacja przestaje służyć wyjaśnieniu wyniku, a staje się elementem promocji.
W ten sposób wspólna porażka systemu zostaje rozbita na kilka osobnych komunikatów, z których każdy próbuje wyglądać jak lokalny sukces. Uniwersytety podkreślają utrzymanie pozycji, obecność w międzynarodowym zestawieniu albo poprawę pojedynczego wskaźnika, unikając rozmowy o dystansie dzielącym je od europejskich i światowych liderów. Formalna poprawność komunikatu zastępuje ocenę rzeczywistej siły instytucji.
Nie oznacza to, że za słabe wyniki odpowiadają wyłącznie rektorzy. Polskie uczelnie mierzą się z niewystarczającym i niestabilnym finansowaniem, rosnącymi kosztami prowadzenia badań, biurokracją, trudnościami w zatrzymywaniu młodych naukowców oraz ograniczonymi możliwościami konkurowania o zagraniczne talenty. Autonomia uniwersytetów nie powinna jednak oznaczać zwolnienia z odpowiedzialności za efekty ani rezygnacji z pytania, co same uczelnie mogą zmienić w zarządzaniu, rekrutacji i koncentracji zasobów.
Większe nakłady na naukę są potrzebne, lecz samo zwiększenie budżetu nie tworzy automatycznie uniwersytetu światowej klasy. Finansowaniu powinny towarzyszyć cele rozpisane na pięć, dziesięć i piętnaście lat, międzynarodowe konkursy, zdolność sprowadzania całych zespołów badawczych oraz profesjonalna obsługa dużych projektów. Bez takiej zmiany dodatkowe pieniądze mogą zostać rozproszone, nie prowadząc do powstania instytucji zdolnej do trwałego awansu.
Polityka bez cierpliwości do nauki
Budowa silnego ośrodka badawczego wymaga konsekwencji wykraczającej poza jedną kadencję parlamentu i kadencję jednego ministra. Rezultaty inwestycji w laboratoria, doktorantów, międzynarodowe zespoły oraz badania wysokiego ryzyka pojawiają się często dopiero po wielu latach. Dla polityków jest to obszar trudny, ponieważ wymaga ponoszenia kosztów dzisiaj bez gwarancji, że sukces będzie można wykorzystać przed najbliższymi wyborami.
Znacznie łatwiej ogłosić podwyżkę, wymienić kierownictwo resortu, zmienić system punktowania publikacji albo nadać nową nazwę istniejącemu programowi. Trudniej porozumieć się ponad podziałami w sprawie kilku priorytetów, zapewnić im stabilne finansowanie i zaakceptować, że część projektów wysokiego ryzyka może zakończyć się niepowodzeniem. Bez politycznej zgody na taki model polska nauka pozostaje uzależniona od kolejnych doraźnych zmian.
Ranking szanghajski mógłby raz w roku stawać się momentem publicznego rozliczenia państwa z realizacji jego ambicji naukowych. Minister odpowiedzialny za szkolnictwo wyższe powinien wówczas przedstawiać porównanie z innymi państwami, ocenę skuteczności wcześniejszych programów oraz konkretne decyzje planowane przed następną edycją. Rektorzy najważniejszych uczelni powinni natomiast wyjaśniać, które bariery wynikają z polityki państwa, a które mogą zostać usunięte na poziomie samych instytucji.
W 2026 r. takiego rozliczenia zabrakło. Nauka okazała się tematem zbyt skomplikowanym dla politycznego sloganu i zbyt odległym od natychmiastowej nagrody wyborczej. W konsekwencji kolejne słabe miejsca nie uruchamiają już presji na zmianę, lecz są przyjmowane jako rezultat, którego nikt nie chce firmować, ale też nikt nie zamierza podważyć.
Świat przyspiesza, gdy Polska oswaja stagnację
W pierwszej setce ARWU 2026 znalazło się 37 uczelni ze Stanów Zjednoczonych. Chiny mają już 18 instytucji w pierwszej setce i 257 w pierwszym tysiącu, natomiast francuski Paris-Saclay University zajmuje 13. miejsce na świecie. Polska nie konkuruje więc z państwami, które stoją w miejscu, lecz z systemami świadomie zwiększającymi koncentrację talentów, pieniędzy i infrastruktury.
Przykład Paris-Saclay jest szczególnie istotny, ponieważ pokazuje reakcję państwa na wcześniejsze słabe wyniki francuskich uniwersytetów. Francja nie ograniczyła się do krytyki metodologii ARWU, lecz przeprowadziła konsolidację części potencjału badawczego i stworzyła instytucję zdolną do rywalizacji ze światową czołówką. Można dyskutować o kosztach i konsekwencjach takiej koncentracji, ale trudno zaprzeczyć, że stała za nią jasno określona ambicja.
Chiny od lat łączą rozwój uczelni z polityką technologiczną, przemysłową i strategiczną. Koncentrują środki, rozwijają laboratoria, zachęcają naukowców pracujących za granicą do powrotu i wzmacniają wybrane ośrodki w obszarach takich jak sztuczna inteligencja, półprzewodniki, biotechnologia czy energetyka. Ich awans nie jest efektem skuteczniejszej komunikacji, lecz rezultatem decyzji realizowanych znacznie dłużej niż przez jedną kadencję.
Polska wybrała model rozproszonej odpowiedzialności. Rektorzy wskazują na niewystarczające finansowanie, politycy na autonomię uczelni, naukowcy na biurokrację, a eksperci na brak ponadpartyjnego porozumienia. Każdy z tych argumentów zawiera część prawdy, lecz razem tworzą mechanizm, w którym można precyzyjnie opisać przyczyny stagnacji bez wskazania podmiotu odpowiedzialnego za jej przełamanie.
Krytyka rankingu nie może zastąpić strategii
ARWU ma istotne ograniczenia. Ranking nie mierzy bezpośrednio jakości kształcenia, wpływu uczelni na region, jej roli kulturotwórczej ani wielu form aktywności humanistycznej, które częściej prowadzą do powstania książek niż artykułów w indeksowanych czasopismach. Silne znaczenie Nagród Nobla, Medali Fieldsa, publikacji w „Nature” i „Science” oraz międzynarodowych baz bibliometrycznych sprzyja największym uniwersytetom badawczym.
Z tych zastrzeżeń nie wynika jednak, że słaby wynik Polski można odrzucić jako konsekwencję niewłaściwie dobranej metodologii. Ranking mierzy właśnie ten obszar, w którym rozstrzyga się zdolność do prowadzenia przełomowych badań, przyciągania szeroko cytowanych naukowców i uczestnictwa w międzynarodowym obiegu wiedzy. Jeżeli przez wiele lat żadna polska uczelnia nie zbliża się nawet do pierwszych dwustu czy trzystu miejsc, nie sposób wyjaśnić całego dystansu jednym zestawem wskaźników.
Nie chodzi również o podporządkowanie wszystkich polskich uczelni logice jednej klasyfikacji. Uniwersytety regionalne, dydaktyczne i zawodowe wykonują inne zadania niż skoncentrowane na badaniach ośrodki aspirujące do światowej czołówki. Problem polega na tym, że Polska nie zbudowała wyraźnej grupy instytucji, które otrzymałyby zasoby, warunki i odpowiedzialność niezbędne do rzeczywistej rywalizacji międzynarodowej.
Ranking powinien zatem pełnić funkcję sygnału ostrzegawczego, a nie instrukcji zarządzania całym szkolnictwem wyższym. Pokazuje słabość widoczną także w liczbie najczęściej cytowanych badaczy, udziale w najbardziej prestiżowych konkursach grantowych, zdolności do przyciągania naukowych liderów oraz tworzeniu technologii o globalnym znaczeniu. Zakwestionowanie sygnału nie usuwa problemu, który ten sygnał ujawnia.
Polska wie, co należałoby zrobić
Lista potrzebnych działań nie jest nowa. Polska potrzebuje stabilniejszych nakładów, wieloletnich pakietów pozwalających sprowadzać całe zespoły badawcze, międzynarodowych konkursów, lepszych warunków dla młodych naukowców i sprawnej administracji odciążającej badaczy od zamówień, rozliczeń oraz procedur migracyjnych. Konieczna jest także ochrona instytucji grantowych przed politycznym sterowaniem i zgoda na to, że badania wysokiego ryzyka nie zawsze przynoszą oczekiwany rezultat.
Państwo nie musi próbować odtwarzać Harvardu ani Stanfordu. Powinno wybrać kilka dziedzin, w których Polska ma już silne zespoły, odpowiednie zaplecze gospodarcze i szansę na osiągnięcie rozpoznawalnej specjalizacji. Skoncentrowanie zasobów nie oznacza rezygnacji z pozostałej części systemu, lecz stworzenie ośrodków, które mogą przyciągać kolejnych naukowców, projekty i kapitał.
Potrzebny jest również mierzalny cel, z którego rząd i uczelnie zostaną rozliczone po pięciu i dziesięciu latach. Nie musi nim być mechaniczne wpisanie konkretnej liczby polskich instytucji do pierwszej setki ARWU, ponieważ pozycja zależy również od tempa rozwoju konkurentów. Cel powinien jednak obejmować wzrost liczby wysoko cytowanych badaczy, skuteczność w najważniejszych konkursach grantowych, udział w przełomowych publikacjach, zdolność do międzynarodowej rekrutacji i trwałe wzmacnianie najlepszych zespołów.
Najpoważniejszym ostrzeżeniem płynącym z rankingu szanghajskiego 2026 pozostaje więc nie samo miejsce Uniwersytetu Warszawskiego ani obecność czterech polskich uczelni w ostatniej setce. Jest nim społeczna, polityczna i medialna cisza, która sugeruje, że słaba pozycja przestała kogokolwiek zaskakiwać. Państwo może nadrobić dystans do silniejszych systemów akademickich, lecz znacznie trudniej dokonać tego wtedy, kiedy wcześniej rezygnuje z ambicji i przestaje uważać własną słabość za problem.
Kazimierz Olejnik
