Globalne burze pyłowe na Marsie

Co sprawia, że na Marsie dochodzi do burz pyłowych obejmujących całą planetę?

Podziel się
Twitter
Email
Drukuj
Potężne burze pyłowe mogą utrzymywać się na Marsie przez wiele tygodni, ograniczając dostęp światła słonecznego do powierzchni i zakłócając pracę urządzeń. Z najnowszych ustaleń wynika, że jednym z najważniejszych czynników warunkujących powstawanie tych zjawisk jest właściwy stosunek ilości piasku do pyłu znajdującego się na powierzchni planety.

Dlaczego marsjańskie burze obejmują całą planetę?

Na Ziemi burze pyłowe przeważnie ograniczają się do określonych obszarów. Mars doświadcza natomiast zjawisk o znacznie większej skali. Mniej więcej co trzy lub cztery lata dochodzi tam do burzy, która rozprzestrzenia się na całej planecie. Pył gromadzący się w atmosferze ogranicza dopływ promieni słonecznych, przez co powierzchnia Czerwonej Planety zostaje niemal pozbawiona światła. Takie warunki mogą utrudnić realizację planów związanych z przyszłym pobytem ludzi na Marsie.

Przez długi czas badacze nie potrafili wskazać przyczyn powstawania burz o tak rozległym zasięgu. Odpowiedzi dostarczyła praca zespołu z Freie Universität Berlin, Aarhus University oraz Leibniz Institute for Tropospheric Research. Naukowcy wyjaśnili w niej, jakie warunki sprzyjają występowaniu globalnych burz pyłowych na Marsie. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Geophysical Research Letters”.

Z przeprowadzonych analiz wynika, że istotna jest ilość piasku w stosunku do pyłu na marsjańskim gruncie. Nadmiar pierwszego z tych materiałów utrudnia powstawanie burz, ponieważ jego stosunkowo ciężkie ziarna nie mogą wznieść się wysoko w atmosferę. Niedostatek piasku również stanowi przeszkodę. Wiatr nie zyskuje wówczas możliwości poderwania drobnych cząstek pyłu z powierzchni.

Procesy odpowiedzialne za tworzenie się burz pyłowych na Ziemi zostały już dobrze opisane. Badania wykazały, że na Marsie zachodzą one na zbliżonych zasadach. Do ich wystąpienia konieczna jest obecność obu rodzajów materiału, przy czym decydujące znaczenie ma zachowanie między nimi odpowiednich proporcji. Ziarna piasku mają średnicę od 0,06 do 2 mm, a pył tworzą cząstki mniejsze niż 0,05 mm.

Podczas silnych podmuchów wiatru ziarenka piasku przemieszczają się tuż nad gruntem, tocząc się po nim lub wykonując krótkie skoki. W trakcie tych ruchów uderzają w podłoże i powodują uwalnianie znajdującego się w nim pyłu. Naukowcy określają ten mechanizm jako saltację. Drobny materiał, który zostaje w ten sposób wzbijany, może następnie unosić się wraz z ruchem powietrza i przedostawać do atmosfery. Zjawisko to nosi nazwę suspensji.

Piasek pokonuje zwykle niewielkie odległości, wynoszące zaledwie kilka metrów. Drobinki pyłu mogą natomiast przemieszczać się na znacznie większe dystanse, przekraczając nawet granice kontynentów. Przykładem takiego transportu jest saharyjski pył, który dociera między innymi do Danii. Podobny mechanizm występuje na Marsie, choć skład i właściwości jego atmosfery są inne niż w przypadku ziemskiej.

Eksperymenty pozwalające odtworzyć marsjański wiatr

W Aarhus University w Danii działają dwie specjalistyczne komory, wykorzystywane do badań nad warunkami panującymi na Marsie. Naukowcy prowadzą w nich eksperymenty już od ponad 25 lat. Wprowadzają do środka piasek oraz pył, a następnie uruchamiają wentylatory, które naśladują działanie marsjańskiego wiatru. Dzięki takim próbom mogą sprawdzać, w jakich okolicznościach materiał znajdujący się na podłożu zostaje uniesiony do atmosfery.

Nowy model pomaga zrozumieć marsjański klimat

Wcześniejsze modele klimatu Marsa w znacznej mierze korzystały z wyników wspomnianych eksperymentów, nie pozwalały jednak ustalić, w jaki sposób dochodzi do powstawania burz obejmujących całą planetę. Lukę tę pomógł wypełnić nowy model. Uwzględnia on wzajemne proporcje piasku i pyłu, a także dane pomiarowe, które dotąd nie zostały opublikowane. Uzyskane rezultaty stanowią kolejny krok w kierunku tworzenia wiarygodnych prognoz pogody dla Marsa.

Jak burze pyłowe mogą wpłynąć na przyszłe wyprawy na Marsa?

Przewidywanie zjawisk atmosferycznych na planecie, na której nie ma stałych mieszkańców, może wydawać się mało istotne. Będzie jednak potrzebne podczas przygotowywania kolejnych przedsięwzięć związanych z eksploracją Marsa. Planowane misje będą musiały brać pod uwagę możliwość wystąpienia rozległych burz pyłowych. Niektóre wysyłane tam łaziki i instrumenty korzystają z paneli słonecznych. Osadzający się na nich pył i piasek mogą ograniczyć ich działanie, a w konsekwencji doprowadzić do zerwania łączności z Ziemią.

Wcześniejsza wiedza o zbliżającej się burzy umożliwiłaby przygotowanie urządzeń na trudne warunki. Łaziki mogłyby przemieścić się w miejsca zapewniające im większe bezpieczeństwo, natomiast ich podatne na uszkodzenia podzespoły można byłoby odpowiednio zabezpieczyć na czas trwania zjawiska.

Przykładem zagrożenia, jakie stwarzają takie burze, jest wydarzenie z czerwca 2018 roku. Wówczas na Marsie rozpoczęło się zjawisko, które w ciągu kilku tygodni rozprzestrzeniło się na cały glob. Pył opadł dopiero w październiku, umożliwiając ponowny dostęp promieni słonecznych do powierzchni planety. W wyniku burzy NASA utraciła łazik Opportunity, którego zasilanie pochodziło z energii słonecznej.

Utrata robotycznych urządzeń to nie jedyne wyzwanie związane z tymi zjawiskami. Jeszcze większe znaczenie ich przewidywanie będzie miało w przypadku planowanych w przyszłości stałych osiedli na Marsie. Mieszkańcy takich placówek byliby zależni od sprawnego funkcjonowania urządzeń, dlatego dokładne prognozy pogody miałyby wówczas zasadnicze znaczenie. Potężne burze pyłowe mogłyby bowiem stanowić dla nich poważne niebezpieczeństwo.

Mariusz Drzewiecki

foto: ESA/DLR/FUBerlin/AndreaLuck

Materiał chroniony prawem autorskim – wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy.

Warto przeczytać