Statystyki wojskowe łatwo sprowadzić do jednej liczby, chociaż opisują organizację o wielu rodzajach służby i ścieżkach kariery. Pod wspólnym bilansem znajdują się zawodowcy, terytorialsi, osoby szkolące się oraz przyszła rezerwa. Listopadowe zestawienie opublikowane przez „Rzeczpospolitą”, oparte na informacjach instytucji wojskowych, pozwala przyjrzeć się ludziom budującym ten potencjał. Najwięcej można z niego zrozumieć wtedy, gdy każdej wartości towarzyszy pytanie o to, kogo i jaki moment rzeczywiście opisuje.
Czy pół miliona oznacza pół miliona żołnierzy służących codziennie?
Model zakładający około 500 tys. ludzi przewiduje również znaczący udział rezerwistów, a nie wyłącznie codzienną obsadę jednostek. Na posiedzeniu sejmowej Komisji Obrony Narodowej przedstawiano założenie około 300 tys. żołnierzy komponentu czynnego oraz około 200 tys. w rezerwie. Z tego powodu do oceny realizacji planu potrzebne są oddzielne zestawienia dla poszczególnych elementów. Jednorazowe przeszkolenie, pozostawanie w rezerwie i pełnienie zawodowej służby oznaczają różne zobowiązania oraz różny zakres bieżącej dostępności.
W obrazie przedstawionym w listopadowym raporcie znalazło się 158,5 tys. zawodowców i około 39 tys. żołnierzy służby terytorialnej. Dalsze 13,5 tys. przypisano do podstawowego szkolenia DZSW, a 11,5 tys. do kształcenia na uczelniach. Posługując się sumą tych kategorii, otrzymujemy około 222,5 tys. osób, przy czym zaokrąglenia i różnice podstaw statystycznych ograniczają precyzję obliczeń. Porównanie z docelowym potencjałem wymaga więc zarówno sprawdzenia dat, jak i zachowania zgodności zakresu danych.
Czy siedem lat wysługi wyznacza typową długość każdej kariery?
Informacja o siedmioletniej przeciętnej wysłudze dotyczy szeregowych kończących służbę, dla których podano zarazem średni wiek 34 lat. Odchodzący podoficerowie mają przeciętnie 20 lat służby za sobą i 44 lata życia, zaś oficerowie 25 lat wysługi przy wieku 48 lat. Na tej podstawie można opisać zróżnicowanie grup opuszczających armię. Nie da się natomiast określić, jak długo pozostanie w niej każdy nowo przyjęty żołnierz ani kiedy zakończą karierę osoby służące obecnie.
Średnie wieku pozostających w mundurze są inne: 32 lata w korpusie szeregowych, 40 lat u podoficerów oraz 39,5 roku u oficerów. Odejmowanie tych wielkości od wieku odchodzących tworzy różnicę między dwiema zbiorowościami, a nie indywidualny kalendarz zwolnień. Znaczenie ma również data pierwszego powołania i wynikający z niej system emerytalny. Ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych przewiduje w systemie dotyczącym co do zasady osób powołanych po raz pierwszy po 31 grudnia 2012 roku wymóg co najmniej 25 lat służby, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.
Czy dyplom uczelni opisuje większość zawodowej kadry?
Studia ukończyło około 59 tys. zawodowych żołnierzy wymienionych w raporcie, natomiast wykształcenie średnie ma 48,5 tys. osób z maturą i 35,5 tys. bez niej. Po zsumowaniu obu grup szkoła średnia okazuje się poziomem edukacji około 84 tys. ludzi. To ponad połowa opisywanej kadry, chociaż osobno liczone kategorie średniego wykształcenia są mniejsze od grupy absolwentów uczelni. Wybór sposobu grupowania wpływa zatem na to, jak zostanie sformułowany skrótowy opis armii.
Równie niewłaściwe byłoby ocenianie jakości naboru wyłącznie przez zestawienie odsetków absolwentów studiów. Wśród kandydatów do szkolenia podstawowego DZSW wyższe wykształcenie ma 10 proc., a wśród terytorialsów około 31 proc. Grupy różnią się wiekiem, przebiegiem edukacji i wymaganiami związanymi ze stanowiskami. O wojskowej przydatności rozstrzyga także to, czy dana osoba opanowała potrzebną specjalność i potrafi wykonywać zadania w warunkach właściwych swojej jednostce.
Czy Wojska Obrony Terytorialnej są przede wszystkim formacją wiejską?
W opisie miejsca zamieszkania terytorialsów pierwszą pozycję zajmują małe i średnie miasta, skupiające około 43,3 proc. wykazanej zbiorowości. Wieś odpowiada za około 36,5 proc., a duże miasta za mniej więcej jedną piątą. Takie proporcje przeczą uproszczeniu, zgodnie z którym WOT miałby składać się głównie z mieszkańców obszarów wiejskich. Nie pokazują jednak samodzielnie, jakie są wskaźniki zgłoszeń na mieszkańca poszczególnych typów miejscowości.
Wśród żołnierzy formacji są osoby pracujące, przedsiębiorcy, rolnicy oraz ludzie kontynuujący edukację. Sposób organizacji ich obowiązków ma znaczenie dla utrzymania więzi z cywilnym otoczeniem, a zasady świadczeń wyjaśnia komunikat Dowództwa WOT. Opisano w nim wynagrodzenie zależne od dni służby i stopnia oraz dodatek za gotowość przy spełnieniu właściwych warunków. Sam fakt istnienia świadczeń nie dowodzi, że finanse są najważniejszym motywem wszystkich ochotników.
Czy liczba przyjętych wystarcza do oceny przyszłości armii?
Rozmiar naboru pokazuje dopływ ludzi, podczas gdy rozwój gotowych do działania jednostek zależy ponadto od ukończonych szkoleń i utrzymania kadry. W 2025 roku podstawowy etap DZSW rozpoczęło przeszło 26 tys. ochotników, zakończyło go blisko 21,5 tys., a powołania z tego rodzaju służby do zawodowej objęły ponad 12 tys. osób. Bez informacji o rocznikach i datach przejścia między etapami nie należy przekształcać tych wyników w jeden dokładny wskaźnik skuteczności szkolenia. Liczba powołań zawodowych również nie jest równoznaczna ze wzrostem stanu osobowego, ponieważ w tym samym czasie inni żołnierze opuszczają szeregi.
Perspektywę wieloletniego planowania wyznaczają także przemiany ludnościowe, które GUS analizuje w prognozie na lata 2023–2060 i późniejszej symulacji uwzględniającej nowe uwarunkowania. Wnioski z takiego opracowania wymagają uwzględnienia scenariusza, horyzontu i definicji ludności, zamiast posługiwania się jedną oderwaną prognozą. Dla polityki wojskowej oznacza to potrzebę zestawiania celów osobowych z dostępnymi rocznikami oraz możliwościami szkolenia. Ocena postępów staje się wówczas oceną realnych zdolności organizacji, obejmującą ludzi, ich przygotowanie i utrzymywaną gotowość.
Sebastian Nizio
