Niezidentyfikowany obiekt w towarzystwie czerwonego olbrzyma
Zespół badawczy, w skład którego weszli naukowcy m.in. z Chongqing University, National Astronomical Observatories, Chinese Academy of Sciences, Beijing Normal University, Shanghai Jiao Tong University, Northwestern University oraz The University of Sydney, przeanalizował dane z Large Sky Area Multi-Object Fiber Spectroscopic Telescope (LAMOST) i Apache Point Observatory Galactic Evolution Experiment (APOGEE). W ten sposób badacze natrafili na czerwonego olbrzyma należącego do układu z niewidocznym towarzyszem. Choć nie udało się zaobserwować go bezpośrednio, jego obecność ujawnił wpływ grawitacyjny wywierany na większą gwiazdę. Wyniki badań opublikowano na łamach czasopisma „Science Advances”.
Astronomowie już wcześniej znajdowali układy podwójne, w których jeden ze składników pozostawał niewidoczny. Istnienie takich obiektów można bowiem ustalić na podstawie oddziaływania grawitacyjnego z ich towarzyszami. Tym razem szczególne zainteresowanie badaczy wzbudziła masa ukrytego składnika oraz charakterystyka całego układu. Uzyskane wyniki sugerują, że może nim być gwiazda neutronowa o wyjątkowo dużej masie, bliskiej teoretycznemu limitowi dla tego rodzaju pozostałości gwiazdowych.
Obiekty te powstają po wybuchach masywnych gwiazd i wyróżniają się niezwykle dużą gęstością. Typowa gwiazda neutronowa ma masę równą około 1,4 masy Słońca, a jej średnica wynosi zaledwie około 20 kilometrów. Dotychczas nie udało się znaleźć takiego obiektu, którego masa byłaby większa niż 2,5 masy Słońca. Czarne dziury tworzą się natomiast z pozostałości jeszcze masywniejszych gwiazd i zazwyczaj mają masę wynoszącą przynajmniej pięć mas naszej gwiazdy. W przypadku supermasywnych czarnych dziur wartości te mogą dochodzić nawet do miliardów mas Słońca.
Przedział mas, który wciąż stanowi zagadkę
Zakres pomiędzy około 2,5 a 5 masami Słońca, w którym trudno jednoznacznie sklasyfikować obiekty jako gwiazdy neutronowe lub czarne dziury, określa się mianem luki masowej. Jednym z nierozstrzygniętych zagadnień pozostaje maksymalna masa, jaką może osiągnąć gwiazda neutronowa. Zależy ona od zachowania materii znajdującej się pod ekstremalnym ciśnieniem we wnętrzu takiego obiektu. Właściwości te opisują równania stanu gęstej materii, które nadal są badane przez naukowców. Kolejne odkrycia wyjątkowo masywnych gwiazd neutronowych mogą pomóc w ustaleniu górnego limitu ich masy, a tym samym dokładniejszym określeniu granicy oddzielającej je od czarnych dziur.
W przypadku układu J0008+0128 masa niewidocznego składnika została wyznaczona na poziomie od 1,8 do 2,8 masy Słońca. Za najbardziej prawdopodobną wartość badacze uznali 2,2 masy naszej gwiazdy. Oszacowany przedział obejmuje jednak również wartości należące do zakresu luki masowej. Z tego względu obiekt stanowi rzadki i wartościowy przypadek, który może posłużyć do badań nad rozgraniczeniem gwiazd neutronowych i czarnych dziur.
Układ J0008+0128 i jego zaskakująca orbita
Z przeprowadzonych analiz wynika, że pełny obieg obu składników wokół wspólnego środka masy zajmuje około 3,3 roku. Wskazuje to na znaczną odległość między nimi. Nietypowa jest również niemal kołowa trajektoria ich ruchu, zwłaszcza przy tak dużym wzajemnym oddaleniu. Astronomowie zarejestrowali światło jedynie czerwonego olbrzyma, nie znaleźli natomiast żadnych sygnałów pochodzących od innej zwykłej gwiazdy. Dlatego najbardziej przekonującym wyjaśnieniem pozostaje obecność gwiazdy neutronowej. Takie połączenie dużej masy, niemal okrągłej orbity i znacznego dystansu między składnikami nie jest jednak typowe dla znanych układów podwójnych z gwiazdami neutronowymi.
W wielu innych przypadkach masywne gwiazdy neutronowe należą do znacznie bardziej zwartych układów podwójnych. Ich duża masa może być następstwem przejmowania materii od drugiego składnika. W J0008+0128 taki mechanizm wydaje się jednak mało prawdopodobny ze względu na znaczną odległość dzielącą oba obiekty. Naukowcy nie znaleźli ponadto charakterystycznych śladów świadczących o zachodzeniu tego procesu.
Co doprowadziło do powstania J0008+0128?
W celu odtworzenia historii układu badacze wykonali około 300 tys. symulacji ewolucji izolowanych układów podwójnych. Żaden z przeprowadzonych modeli nie pozwolił jednak uzyskać konfiguracji odpowiadającej jednocześnie masom obu składników i parametrom ich orbit.
Zdaniem astronomów trudności z odtworzeniem takiego układu nie wynikają wyłącznie z ograniczonej liczby symulacji. Pokazują raczej, że ewolucja izolowanych układów podwójnych bardzo rzadko prowadzi do powstania podobnego zestawienia obiektów. Nie wyklucza to jednak takiego scenariusza. Do uformowania J0008+0128 mogło być potrzebnych kilka szczególnych okoliczności. Wśród nich badacze wymieniają skuteczne pozbycie się wspólnej otoczki gazowej otaczającej obie gwiazdy, dużą masę gwiazdy neutronowej już w momencie jej powstania oraz niewielką prędkość nabytą podczas wybuchu supernowej.
Pomimo tych nietypowych cech naukowcy skłaniają się ku temu, że ukrytym składnikiem J0008+0128 jest gwiazda neutronowa. Inny przykład podobnego obiektu stanowi Gaia NS1, czyli kandydat na gwiazdę neutronową o masie około 1,9 masy Słońca, obiegający towarzysza w czasie mniej więcej dwóch lat. W porównaniu z nim J0008+0128 wyróżnia się jeszcze bardziej niezwykłymi właściwościami. Jak dotąd badacze nie znaleźli jednak alternatywnego wyjaśnienia, które równie dobrze tłumaczyłoby zaobserwowane cechy tego układu.
Możliwe są również inne scenariusze. Niewykluczone, że w rzeczywistości mamy do czynienia z układem potrójnym, w którym dwie mniejsze gwiazdy neutronowe znajdują się bardzo blisko siebie, a trzecim składnikiem jest czerwony olbrzym. Rozważana jest także konfiguracja obejmująca gwiazdę neutronową, białego karła i czerwonego olbrzyma. Kolejna możliwość zakłada, że obecny układ powstał w wyniku połączenia dwóch mniejszych obiektów, które wcześniej tworzyły część układu potrójnego. Astronomowie biorą pod uwagę również hipotezę, według której towarzyszem czerwonego olbrzyma jest czarna dziura o bardzo małej masie. Dotychczas nie odkryto jednak obiektu tego rodzaju.
Kolejne obserwacje J0008+0128 mogą pomóc w rozstrzygnięciu, z jakim obiektem mają do czynienia astronomowie. Bez względu na ostateczną identyfikację niewidocznego składnika układ ten dostarcza danych przydatnych w badaniach nad luką masową oddzielającą gwiazdy neutronowe od czarnych dziur.
Mariusz Drzewiecki

















