Obserwacje dysku otaczającego Wegę
Badanie poświęcone nietypowemu dyskowi gruzu wokół Wegi przeprowadzili naukowcy z University of Arizona. Wyniki ich pracy ukazały się na łamach czasopisma „The Astrophysical Journal”.

Jak wyjaśnia Andras Gáspár z University of Arizona, połączenie obserwacji wykonanych za pomocą teleskopów Hubble’a i Webba pozwoliło uzyskać bardzo szczegółowy obraz Wegi. Astronom zwraca uwagę, że jej otoczenie odbiega od struktur znanych z innych badanych dysków okołogwiazdowych, przede wszystkim ze względu na wyjątkowo równomierny rozkład materii.
Różne rozmiary cząstek w dysku Wegi
Teleskop Webba zarejestrował podczerwoną poświatę dysku, w którym znajdują się drobiny pyłu wielkości ziaren piasku. Krążą one wokół niebiesko-białej gwiazdy, której jasność jest 40 razy większa niż jasność Słońca. Z kolei Hubble zobrazował zewnętrzne halo dysku, składające się z jeszcze mniejszych cząstek, nie większych niż drobiny dymu, odbijających światło gwiazdy.
Schuyler Wolff z University of Arizona wskazuje, że pył w dysku Wegi układa się warstwami. Wynika to z oddziaływania ciśnienia promieniowania gwiazdy, które wypycha drobniejsze ziarna szybciej niż te o większych rozmiarach. Poszczególne instrumenty obserwacyjne wykrywają więc cząstki różnej wielkości w odmiennych obszarach dysku. Zdaniem badacza możliwość zaobserwowania tak uporządkowanego rozmieszczenia ziaren dostarcza informacji o podstawowych mechanizmach odpowiedzialnych za dynamikę dysków okołogwiazdowych.
W odległości około 60 AU, czyli jednostek astronomicznych, od Wegi znajduje się niewielka przerwa w strukturze dysku. To dystans odpowiadający dwukrotnej odległości Neptuna od Słońca. Poza tym obszarem dysk zachowuje gładką strukturę aż do granicy, na której przestaje być widoczny z powodu blasku gwiazdy. Według naukowców obserwacje wskazują, że na dużych orbitach wokół Wegi nie ma planet o masie równej co najmniej masie Neptuna.
Kate Su z University of Arizona podkreśla, że badania pozwalają dostrzec, jak bardzo dyski okołogwiazdowe różnią się między sobą i jak ich budowa wiąże się z właściwościami układów planetarnych. Jak zaznacza astronom, mechanizmy powstawania planet wciąż kryją wiele niewiadomych, a nowe obserwacje mogą pomóc w zawężeniu zakresu modeli opisujących ten proces.
Młode gwiazdy przyciągają materię złożoną z pyłu i gazu, tworzącą spłaszczony dysk będący pozostałością obłoku, z którego powstały. W połowie lat 90. XX wieku Hubble zaobserwował takie struktury wokół wielu młodych gwiazd. Uznaje się je za prawdopodobne miejsca narodzin planet, ich przemieszczania się, a niekiedy również zniszczenia.
W przypadku gwiazd znajdujących się już w dojrzałym stadium, takich jak Wega, dyski pyłowe są stale zasilane przez zderzenia asteroid oraz pozostałości po parujących kometach. Tworzą je pierwotne obiekty, które mogą pozostawać w otoczeniu gwiazdy przez cały okres jej dotychczasowego istnienia. Wiek Wegi szacuje się na 450 milionów lat, podczas gdy Słońce jest mniej więcej dziesięciokrotnie starsze.
Również w Układzie Słonecznym pył jest nieustannie uzupełniany przez mniejsze ciała, które uwalniają go w ilości około 10 ton na sekundę. Materiał ten jest następnie wyrzucany przez planety. Zdaniem astronomów obserwowanie zmian zachodzących w rozmieszczeniu pyłu może służyć do wykrywania planet krążących wokół innych gwiazd, nawet bez bezpośredniego dostrzegania tych obiektów. Wystarczy zbadać, jaki wpływ wywierają one na otaczającą je materię.
Wolff zwraca uwagę, że Wega wyróżnia się również architekturą całego układu. Jest ona zupełnie inna niż w przypadku Układu Słonecznego, gdzie masywne planety, takie jak Jowisz i Saturn, ograniczają rozprzestrzenianie się pyłu w sposób, którego nie obserwuje się w otoczeniu Wegi.
Wega i Fomalhaut – odmienne struktury dysków
Przykładem układu o innej budowie jest Fomalhaut, gwiazda położona w pobliżu Wegi. Obiekty te mają zbliżony wiek i temperaturę, a także znajdują się w podobnej odległości od Ziemi. Mimo tych podobieństw ich otoczenie wygląda zupełnie inaczej. Wokół Fomalhauta występują trzy pasy odłamków. Naukowcy przypuszczają, że krążące tam planety oddziałują grawitacyjnie na pył, skupiając go w pierścienie, jednak do tej pory nie udało się zidentyfikować żadnej z tych planet.
Schuyler Wolff zwraca uwagę na różnice między obydwoma układami i stawia pytanie, czy odpowiada za nie środowisko wokółgwiazdowe, czy też właściwości samych gwiazd. Jak zauważa badacz, intrygujące jest to, że w obu przypadkach działają te same prawa fizyki.
Od pierwszych hipotez do szczegółowych obserwacji
Wega znajduje się w gwiazdozbiorze Lutni i należy do najjaśniejszych gwiazd widocznych na północnym niebie. To właśnie obserwacje tego obiektu jako pierwsze dostarczyły astronomom dowodów na to, że materia krążąca wokół gwiazdy, z której mogą powstawać planety, może stanowić potencjalne środowisko dla życia.
Już w 1775 roku Immanuel Kant przedstawił pierwszą hipotezę dotyczącą takiej struktury. Na potwierdzenie obserwacyjne trzeba było jednak czekać ponad dwa stulecia. Dopiero w 1984 roku satelita NASA Infrared Astronomy Satellite (IRAS) wykrył zagadkowy nadmiar promieniowania podczerwonego pochodzącego od ciepłego pyłu wokół Wegi. Odczytano to jako oznakę istnienia otoczki lub dysku pyłowego.
Kolejny ważny etap badań nastąpił w 2005 roku, kiedy należący do NASA Kosmiczny Teleskop Spitzera sporządził mapę pierścienia pyłu otaczającego gwiazdę. Wyniki te potwierdziły późniejsze obserwacje prowadzone przy użyciu między innymi Caltech’s Submillimeter Observatory na hawajskiej Mauna Kea, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) w Chile oraz Herschel Space Observatory. Żaden z tych instrumentów nie pozwalał jednak uzyskać równie szczegółowego obrazu struktury dysku.
Mariusz Drzewiecki

















