25 wapiennych żółwi z epipaleolitu
Serię nietypowych artefaktów odkryto podczas prac archeologicznych prowadzonych w jaskini İn Cave. Stanowisko znajduje się na wzgórzu Gedikkaya, a wykopaliska prowadzi zespół kierowany przez prof. Deniz Sarı z Uniwersytetu Bilecik Şeyh Edebali.
Łącznie badacze natrafili na 25 przedmiotów interpretowanych jako przedstawienia żółwi. Wykonano je z wapienia, a ich wiek szacowany jest na okres od około 11,2 do 14,5 tys. lat temu.
Największy egzemplarz mierzy około 30 centymetrów długości i 20 centymetrów szerokości. Nie wszystkie obiekty zostały opracowane z jednakową dokładnością. Niektóre wyglądają na uproszczone, wykonane bardzo szybko albo pozostawione w niedokończonej formie.
Zdaniem badaczy nie musi to jednak świadczyć o niewielkich zdolnościach ich twórców. Sposób wykonania mógł wynikać z przeznaczenia przedmiotów i znaczenia, jakie nadawano im podczas określonych ceremonii.
Jaskinia mogła pełnić funkcję miejsca kultowego
Dla interpretacji znaleziska szczególnie ważny jest archeologiczny kontekst odkrycia. Figurki znajdowały się w ziemi niedaleko struktur układających się we wnętrzu jaskini w koliste formy.
Takie rozmieszczenie może sugerować, że przedmioty nie trafiły w to miejsce przypadkowo. Jedna z rozważanych możliwości zakłada, że wykonywano je w związku z konkretnymi rytuałami, a po zakończeniu ceremonii umieszczano w podłożu.
Prof. Deniz Sarı wskazuje, że odkrycia z sezonu 2026 wzmacniają interpretację İn Cave jako przestrzeni wykorzystywanej podczas praktyk kultowych i obrzędowych. Znaleziska pozwalają więc inaczej spojrzeć na funkcję miejsca, które mogło służyć nie tylko codziennym potrzebom prehistorycznych mieszkańców regionu.
Szczególna koncentracja podobnych przedstawień zwierzęcia dodatkowo wzmacnia pytania o znaczenie żółwia w systemie wierzeń ludzi zamieszkujących Anatolię u schyłku plejstocenu.
Czy wzgórze Gedikkaya przypominało żółwia?
Jedna z najbardziej interesujących interpretacji dotyczy samego krajobrazu otaczającego stanowisko. Archeolodzy biorą pod uwagę możliwość, że dawni mieszkańcy mogli dostrzegać podobieństwo pomiędzy sylwetką wzgórza Gedikkaya a kształtem żółwia.
Część niewielkich figurek ma formę, którą można zestawić z zarysem wzniesienia. Jeżeli zależność ta okaże się celowa, odkrycie mogłoby świadczyć o symbolicznym znaczeniu nadawanym konkretnemu fragmentowi krajobrazu.
W takim przypadku miejsce mogło być elementem bardzo wczesnych praktyk kultowych związanych ze wzgórzem lub górą. Naukowcy zaznaczają jednak, że na obecnym etapie pozostaje to hipotezą wymagającą dalszych dowodów.
Dlaczego właśnie żółw?
Odpowiedzi wymaga również pytanie o przyczynę tak częstego przedstawiania jednego gatunku zwierzęcia. Obecnie nie wiadomo, jakie dokładnie znaczenie żółw miał dla społeczności korzystających z jaskini İn Cave.
Motyw ten nie był jednak całkowicie obcy innym grupom żyjącym w czasach prehistorycznych. Przedstawienia i symbolika żółwia występowały między innymi w społecznościach związanych z kulturą natufijską na Bliskim Wschodzie.
Nie oznacza to automatycznie istnienia bezpośredniego związku między tymi społecznościami. Pokazuje natomiast, że zwierzę mogło odgrywać istotną rolę symboliczną w różnych kulturach funkcjonujących w podobnym okresie dziejów.
İn Cave badana jest od kilku lat
Historia badań stanowiska rozpoczęła się w 2017 roku, gdy podczas prac powierzchniowych rozpoznano pierwsze ślady obecności człowieka. Kolejny etap nastąpił w latach 2019–2023, kiedy pod nadzorem Muzeum w Bilecik prowadzono tam wykopaliska ratunkowe.
W 2026 roku badania realizowała 14-osobowa ekipa. Prace terenowe trwały od 18 maja do 18 lipca i właśnie podczas tego sezonu odnaleziono kolejne materiały wskazujące na wyjątkowe znaczenie jaskini.
Zabytki zostały przekazane do Muzeum w Bilecik oraz na Uniwersytet Bilecik Şeyh Edebali. Tam mają zostać dokładniej przebadane, zakonserwowane i poddane pracom restauratorskim.
Ślady wierzeń sprzed rewolucji neolitycznej
Chronologia znaleziska sprawia, że odkrycie ma szczególne znaczenie dla badań nad najstarszymi społecznościami Anatolii. Figurki pochodzą z epipaleolitu, czyli okresu poprzedzającego rozpowszechnienie rolnictwa i powstanie dużych osad związanych z rewolucją neolityczną.
Ich twórcami byli więc ludzie funkcjonujący jeszcze przede wszystkim w świecie łowców i zbieraczy. Mimo braku rozwiniętego rolnictwa i późniejszych struktur osadniczych społeczności te tworzyły przedmioty, które mogły posiadać rozbudowane znaczenie symboliczne.
Wapienne żółwie z İn Cave mogą w konsekwencji dostarczyć nowych informacji o sposobach myślenia, wierzeniach i praktykach rytualnych ludzi zamieszkujących Anatolię kilka tysięcy lat przed powstaniem pierwszych cywilizacji.
Marcin Jarzębski
